Bir evde herkes konuşuyor ama kimse birbirini dinlemiyorsa orada huzurdan söz edilebilir mi? Eşler aynı çatı altında yaşadığı hâlde birbirinin yükünü görmüyorsa, çocuklar anne babalarının yanında büyüdüğü hâlde kendilerini anlatamıyorsa aile bağları ne kadar sağlam kalabilir? Yaşlıların tecrübesi dinlenmiyor, gençlerin duyguları anlaşılmıyorsa aynı evde yaşamak gerçekten bir arada yaşamak mıdır?

Aileyi ayakta tutan yalnızca akrabalık bağı değildir. Hak gözetmek, merhamet göstermek, sorumluluk üstlenmek ve gerektiğinde kendi davranışını sorgulamak da gerekir. İşte hikmet, aile hayatında tam burada kendini gösterir: Herkesi kendi yerinde görmek, her sözün ve davranışın sonucunu düşünmek, hakkı gözetirken gönülleri de incitmemek.

Kur’an-ı Kerim, eşler arasındaki ilişkinin temelini sevgi ve merhametle açıklar. Rum suresinin 21. ayetinde Allah’ın eşler arasında sevgi ve merhamet var etmesi, O’nun ayetlerinden biri olarak bildirilir. Demek ki evlilik, yalnızca aynı hayatı paylaşmak değil, birbirinin huzuruna katkıda bulunmaktır. Sevgi, güzel sözle başlar ama davranışla güçlenir. Merhamet, yalnızca zor günlerde hatırlanan bir duygu değildir; günlük hayatın küçük ayrıntılarında da kendini göstermelidir.

Peygamber Efendimiz (s.a.v.), “Sizin en hayırlınız, ailesine karşı en hayırlı olanınızdır” buyurur. Bu ölçü, insanın ahlâkını yalnızca dışarıdaki davranışlarıyla değerlendiremeyeceğimizi hatırlatır. Başkalarına karşı nazik davranıp evinde kırıcı olan biri, kendi davranışlarını yeniden düşünmelidir. İnsan en yakınına karşı da adil, sabırlı ve merhametli olabilmelidir.

Hz. Âişe validemizin (r.a.) bildirdiğine göre Peygamber Efendimiz (s.a.v.), evinde ailesinin işlerine yardım eder, namaz vakti geldiğinde namaza çıkardı. (Buhârî) Bu örnek, aile sorumluluğunun yalnızca bir kişinin omuzlarına bırakılamayacağını gösterir. Evin yükünü paylaşmak, bir lütuf değil, birlikte yaşamanın gereğidir. Eşler birbirinin emeğini görmeli, yorgunluğunu anlamalı ve görevleri bir üstünlük yarışına dönüştürmemelidir.

Çocuk yetiştirmek de ailede hikmetin sınandığı en önemli alanlardan biridir. Her çocuğun mizacı, yaşı, anlayışı ve ihtiyacı aynı değildir. Bir çocuğa yol gösteren söz, diğerinde korku doğurabilir. Bazen kararlı bir sınır koymak gerekir, bazen de çocuğu sabırla dinlemek. Disiplin, çocuğu susturmak değil, doğruyu yanlıştan ayırmayı öğrenmesine yardımcı olmaktır. Sevgi ise her isteği yerine getirmek değil, onun iyiliğini gözetmektir.

Peygamber Efendimiz (s.a.v.), torunu Hasan’ı (r.a.) öpmüş, çocuklara merhamet göstermenin önemini öğretmiştir. Çocukları öpen birini görünce şaşkınlığını dile getiren kişiye, merhamet etmeyene merhamet edilmeyeceğini bildirmiştir. (Buhârî, Müslim) Bu yaklaşım, çocuğun gönlünü kazanmanın eğitimdeki yerini açıkça gösterir. Sürekli azarlanan, başkalarıyla kıyaslanan veya yalnızca hataları görülen bir çocuk, zamanla kendisini anlatmaktan vazgeçebilir. Oysa dinlenen, sevildiğini hisseden ve sınırları anlayarak öğrenen çocuk, doğruya yönelmek için daha sağlam bir zemin bulur.

Ailede hikmet, kuşaklar arasında da kendini gösterir. Büyüklerin tecrübesi kıymetlidir; gençlerin soruları ve farklı şartlarda yetişmiş olmaları da anlaşılmayı hak eder. Tecrübe, gençleri küçümsemek için kullanıldığında etkisini kaybeder. Gençlik de geçmişi bütünüyle değersiz saydığında önemli bir birikimden uzaklaşır. Güven, taraflardan birinin sürekli haklı çıkmasıyla değil, herkesin birbirini dinlemeye gönüllü olmasıyla kurulur.

Lokman suresinde bir babanın oğluna yaptığı öğütler anlatılır. Bu öğütlerde Allah’a ortak koşmaktan sakındırmak, namazı kılmak, iyiliği tavsiye etmek, kötülükten sakındırmak ve sabırlı olmak gibi temel değerler yer alır. (Lokman, 31:13–19) Burada dikkat çeken, babanın oğluna yalnızca emirler sıralamaması, onunla konuşması ve hayatına yön verecek hakikatleri öğretmesidir. Aile eğitimi, sözün davranışla desteklendiği yerde derinleşir.

Elbette her evde anlaşmazlık yaşanabilir. Hikmet, hiç tartışmamak değil, tartışmanın insanları birbirinden uzaklaştırmasına izin vermemektir. Öfkeyle söylenen bir söz, yıllarca unutulmayabilir. Zamanında dile getirilen bir özür ise kırılan gönüller arasında yeniden bir kapı açabilir. Bazen insanın haklı olduğu hâlde üslubunu düzeltmesi, bazen de kendi hatasını kabul etmesi gerekir. Haklılık duygusu, insanı karşısındakinin hakkını görmez hâle getirmemelidir.

Ailede herkes kendine şu soruları sorabilmelidir: Ben bu evin huzuruna ne katıyorum? Yakınlarım benim yanımda kendilerini güvende hissediyor mu? Çocuklarıma anlattığım değerleri davranışlarımla gösterebiliyor muyum? Büyüklerimi dinliyor, eşimin emeğini takdir ediyor, yanlış yaptığımda özür dileyebiliyor muyum?

Çünkü aile, insanın yalnızca geçimini ve gündelik hayatını paylaştığı bir yer değildir. İyiliğin öğrenildiği, sabrın geliştiği, sorumluluğun taşındığı ve ahlâkın davranışa dönüştüğü ilk mekteptir. Orada kazanılan güzellikler toplumun hayatına da yansır.

Hikmetli bir aile, kusursuz insanların bir araya geldiği aile değildir; birbirinin hakkını gözeterek, hatasını düzelterek ve Allah’ın rızasını arayarak birlikte olgunlaşan ailedir.